Madonna Benois - Leonardo da Vinci

Lektura wizualna

Analiza reprodukcji malarstwa olejnego

Kompozycja przybliża widza do dwóch postaci. Młoda kobieta, widziana z trzech czwartych, zajmuje całą wysokość płótna: jej twarz pochyla się w prawo, spojrzenie spoczywa z czułością na dziecku siedzącym na jej kolanach. Jej jasne, falujące, rozpuszczone włosy otaczają uśmiechniętą twarz o ciepłej karnacji. Ciemna suknia, której niebiesko-zielone rękawy pozwalają domyślać się tkaniny, jest spięta przy dekolcie okrągłą broszą. Błękitne drapowanie, przewiązane wokół jej talii, otula siedzące dziecko.

Mały, nagi i pucołowaty, chwyta jedną ręką drapowanie, a drugą delikatną łodyżkę małego, ciemnego kwiatu o czterech płatkach. Jego dłoń łączy się z dłonią kobiety wokół łodyżki, we wspólnym geście uwagi. Nad ich głowami dwie cienkie, złote, okrągłe i płaskie aureole odcinają się na ciemnym tle, sygnalizując bez emfazy święty charakter sceny.

Tło, niemal całkowicie pogrążone w cieniu, otwiera się jedynie po prawej stronie podwójnym łukowym oknem, przez które przenika mleczne światło i bardzo blade, bezchmurne niebo. Górna część panelu jest wyprofilowana w pełny łuk, co łagodzi ogólną sylwetkę i wpisuje scenę w intymny obraz przesyłany zwinięty. Światło, przychodzące z lewej strony, modeluje twarze, stapiając cienie w ciele i izolując dwie postacie w półcieniu gabinetu.

Dzieło w swojej epoce

Madonna Benois i młodość Leonarda

Madonna Benois wpisuje się w długi cykl Madonn z Dzieciątkiem, które Leonardo da Vinci eksplorował przez całą swoją karierę, od Madonny z goździkiem po Madonnę Dreyfus. Temat, centralny w ikonografii chrześcijańskiej, jest tu potraktowany jako scena rodzajowa: bardziej niż Madonną w majestacie, jest matką i dzieckiem uchwyconymi w chwili zabawy i porozumienia.

Przypisywana młodości Leonarda, praca ta świadczy o momencie, w którym mistrz zaczyna przesuwać środek ciężkości kompozycji sakralnej. Twarz kobiety, ożywiona dyskretnym uśmiechem, jest jednym z pierwszych przykładów tego „ruchu duszy”, który Leonardo będzie starał się oddać przez całe życie i który odnajdziemy później w Monie Lisie.

Kolekcja Leonardo da Vinci gromadzi inne etapy tych poszukiwań, od Zwiastowania po Damę z gronostajem, przez portrety Leonardo da Vinci, które łączy to samo upodobanie do psychologii twarzy.

Sposób malowania

Pociągnięcie, sfumato i światło pracowni

Leonardo stara się tu rozpuścić rysunek. Kontury twarzy, ramion i dłoni nie są zarysowane ostrą kreską: rodzą się z następstwa cienkich laserunków, które przesuwają światło z jednego tonu w drugi bez widocznego przejścia. To jest sfumato, ów „zadymiony”, który nadaje ciału jego szczególną wibrację i który Leonardo teoretyzuje w swoich notatnikach.

Światło, główna materia tej kompozycji, nie jest oświetleniem scenicznym: to światło pracowni, przychodzące z bocznego okna, które powoli modeluje bryły. Cienie są przezroczyste, delikatnie złagodzone, a malarz wyciąga z nich bardzo wyrafinowaną grę półcieni. Aureole, cienkie, niemal graficzne, wymykają się tej obróbce: pozostają płaskie i złote, nałożone jak znak na gotowy obraz.

Wartość dekoracyjna

Dzieło intymne, idealne do kącika do czytania

Ze swoim łukowatym górnym brzegiem i zwięzłą kompozycją, Madonna Benois szczególnie nadaje się do małych, cichych przestrzeni. Format Découverte (format dostosowany do obrazu) pozwala zainstalować ją na wysokości oczu w biurze, przedpokoju lub sypialni, tam, gdzie chce się codziennie odnajdywać uśmiech młodej matki i dłoń dziecka na kwiecie.

Paleta, zdominowana przez głębokie brązy, niebiesko-zielony drapowania i dyskretny blask złota, dobrze dialoguje z wnętrzami o ciepłych tonacjach: jasne drewno, surowe lniane płótno, miękki kamień. Na ścianie pomalowanej na kremowo lub delikatną szarość, scena odcina się jak okno otwarte na inną epokę, nie przytłaczając reszty pomieszczenia. Aby uzyskać efekt gabinetu osobliwości, można ją połączyć z innymi małymi reprodukcjami Leonarda da Vinci w równoważnym formacie, do rozmieszczenia w poziomym szeregu.

Technika olejna

Reprodukcja olejna na płótnie: oddanie sfumato

Reprodukcja tej Madonny olejem wymaga pracy warstwami. Malarz kładzie najpierw czerwonobrązowe podłoże, na którym szkicuje główne masy drapowania i twarzy. Następnie pojawiają się jasne laserunki, rozcieńczone terpentyną, które stopniowo ożywiają skórę: to w tym powolnym nakładaniu warstw tworzy się sfumato, gdzie przejście między cieniem a światłem nigdy nie jest widoczne.

Światła — pociągnięcia grubsze, niemal impastowe — są zarezerwowane dla punktów świetlnych: blask loków, krawędź broszy, obręb aureoli, satyna błękitnego drapowania, gdzie można dostrzec ślad pędzla. Kontury twarzy i dłoni, rozproszone przez sfumato, kontrastują z ciemniejszymi strefami konturu, które można dostrzec w sukni i tle, gdzie czerwonobrązowy przechodzi w głęboki fiolet, z zielonymi refleksami w cieniach i stłumionymi błękitami w fałdach drapowania.

Matowe tło, zbudowane z brązowych i fioletowych laserunków, podkreśla złoty blask aureoli i bladość nieba widzianego przez okno, potraktowanego bardzo jasną lawą, w której dominuje biel. Każda warstwa musi wyschnąć przed następną, co czyni egzemplarz unikalnym i nadaje reprodukcji jej lekko reliefową teksturę, wyczuwalną w świetle skośnym.